Breng mij naar het informatiepaneel!
In de nacht van 2 op 3 juli 1942 had de RAF een grootschalige aanval gepland staan, zowel operationele als opleidingseenheden zouden hier aan mee doen. Echter gooide het weer roet in het eten: hoewel het weer boven Duitsland uitstekend was, was de weersverwachting voor de vliegvelden in Engeland minder. Hierop werd het plan afgeblazen en besloten een kleinere aanval, met alleen operationele eenheden, op Bremen uit te voeren. In totaal zouden 325 bommenwerpers opstijgen, met het plan om tussen 01:40 en 02:10 het doel visueel te bombarderen. Voor het grootste deel werden er brandbommen meegenomen, met hier en daar een hoog explosieve bom. In totaal rapporteerde 265 bommenwerpers het doel gebombardeerd te hebben. Echter bleek, door een verkenningsvliegtuig wat de volgende morgen naar Bremen vloog, dat er weinig tot geen noemenswaardige schade was aangericht. De meeste bommen waren rond Delmenhorst gevallen. In totaal keerde 12 bommenwerpers niet terug.
Eén van deze toestellen betrof Wellington Mk.IV Z1314 GR-M. Met Wing Commander Maksymilian Longin Brzozowski achter het roer was het toestel om 23:12 uur Engelse tijd opgestegen vanaf RAF Hemswell. Het toestel en haar vijf bemanningsleden behoorden toe aan RAF 301 (Ziemi Pomorskiej) Squadron.
Al op de heenweg werd de Wellington om 01:26 uur aangevallen door Hauptmann Helmut Lent, vliegende in een Bf 110F-4. Hij behoorde tot Stab II. Gruppe, Nachtjagdgeschwader 2 en was eerder die nacht opgestegen van vliegveld Leeuwarden.
Door de aanval raakte navigator Flying Officer Stanisław Ateński gewond in beide benen, en sneuvelde staartschutter Sergeant Stanisław Kędzierski waarschijnlijk al. Op bevel van piloot Maksymilian Brzozowski wist de overige bemanning het toestel te verlaten. Stanisław Ateński werd door zijn bemanningsleden uit het toestel geholpen, en wist succesvol de grond te bereiken.
Nagenoeg een jaar eerder, op 4 juli 1941, stortte Wellington R1492 GR-M bij 1e Exloërmond neer. Dit toestel behoorde tot hetzelfde Squadron en was tevens de voorganger van Wellington Z1314 GR-M. Dit toestel had ook een bemanningslid met uitzonderlijk hoge rang aan boord (Group Captain Bolesław Feliks Stachoń), vlogen allebei een missie naar Bremen en werden allebei neergeschoten door dezelfde Duitse nachtjagerpiloot. Daarnaast hebben sommige bemanningsleden van beide toestellen meermaals met elkander gevlogen. Zo hebben beide gebeurtenissen, slechts op een paar uur één jaar na elkaar, opmerkelijk veel met elkaar gemeen!
Voor meer informatie over de bemanning van Wellington Z1314 GR-M, klik op onderstaande uitvouwbare balk.
Wing Commander Maksymilian Longin 'Max' Brzozowski
Maksymilian Longin 'Max' Brzozowski werd geboren op 22 oktober 1907 in Polen.
Na zijn examen aan de middelbare school in 1927 gehaald te hebben meldde Max zich aan voor bij het Poolse leger. Hij werd toegelaten, en begon zijn opleiding aan de Infanterie Cadettenschool te Warschau. Hierna volgde Max een opleiding tot waarnemer aan officiersschool van de luchtmacht. Vervolgens werd Max in 1930 toebedeeld aan het Poolse 11 Squadron en in 1933 werd hij plaatsvervangend commandant van het Poolse 213 Squadron.
Max in zijn tijd bij het Poolse leger
Hierna werkte Max enkele jaren als docent, waarna hij bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog commandant van een verkenningseenheid werd.
Nadat duidelijk werd dat Polen snel ingenomen zou worden, vluchtte Max via Roemenië naar Frankrijk. Hier raakte hij gewond tijdens een Duitse luchtaanval, waarna hij gerepatrieerd werd naar Engeland. Na hersteld te zijn van zijn verwondingen meldde Max zich in februari 1941 aan voor bij de Royal Air Force. Hier kreeg hij identificatienummer 'P-1059'.
Max werd op 27 oktober 1941 als Flying Officer toegedeeld aan RAF 301 (Polish) Squadron. Hier vloog hij de volgende missies:
17 december 1941; Brest, in Wellington Z1259
23 op 24 december 1941; Keulen, in Wellington Z1263
9 januari 1942; Cherbourg, in Wellington R1585
28 januari 1942; Boulogne, in Wellington R1585 (hele crew)
22 op 23 februari 1942; Wilhelmshaven, in Wellington R1585 (hele crew)
25 op 26 februari 1942; Kiel, in Wellington R1585 (hele crew)
9 op 10 maart 1942; Essen, in Wellington R1585 (hele crew)
12 op 13 maart 1942; Kiel, in Wellington R1585 (hele crew behalve Atenski)
5 op 6 april 1942; Keulen, in Wellington R1585 (hele crew)
6 op 7 april 1942; Essen, in Wellington R1585 (hele crew)
8 op 9 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585 (hele crew)
10 op 11 april 1942; Essen, in Wellington R1585 (hele crew)
12 op 13 april 1942; Essen, in Wellington R1585 (hele crew)
14 op 15 april 1942; Dortmund, in Wellington R1585 (hele crew) (de bemanning was niet in staat het doel te vinden voor dichte grondnevel. Daarnaast werd één der motoren en de neuskoepel geraakt door Flak)
17 op 18 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585 (hele crew)
23 op 24 april 1942; Rostock, in Wellington Z1375 (hele crew)
26 op 27 april 1942; Rostock, in Wellington R1585 (hele crew) (ondanks dat de staartkoepel vlak na het opstijgen stopte met werken besloot de bemanning door te vliegen. Zij wisten deze missie succesvol af te ronden)
9 op 10 mei 1942; Warnemünde, in Wellington ? (hele crew)
19 op 20 mei 1942; Mannheim, in Wellington Z/R1263 (hele crew)
30 op 31 mei 1942; Keulen, in Wellington Z1314 (hele crew) (de bemanning besloot om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Zij vlogen vanaf Keulen op een hoogte van een kleine 80 meter terug naar Engeland)
Na deze missie werd Max bevorderd tot Squadron Leader van 301 Squadron.
1 op 2 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (hele crew) (de bemanning besloot ook deze missie om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Ditmaal had het wel zijn consequenties: het toestel werd vanaf de grond beschoten door machinegeweervuur waarvoor de romp en de staart doorboord werden)
3 op 4 juni 1942; Bremen, in Wellington Z/R1460 (hele crew)
6 op 7 juni 1942; Emden, in Wellington Z/R1345 (hele crew)
8 op 9 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (hele crew behalve Max --> pilot: Sgt J. Stephani)
9 op 10 juni 1942; Gardening, in Wellington Z1314 (hele crew incl. Stephani als co-piloot)
2 op 3 juli 1942; Bremen, in Wellington Z1314 (van deze missie keerde de bemanning niet terug)
Tijdens de laatste missie van Max wist hij tijdig het toestel te verlaten en landde tussen Westdorp en Borger. Hier wist hij twee andere bemanningsleden te vinden. Niet veel later in de nacht kwamen de drie in contact met Wiecher Braad, Sergeant bij de Marechaussee te Borger. Hij bracht de drie van Borger naar Gieten, naar het adres van Hans Lammers. Het nieuws was echter al snel verspreid, en het duurde niet lang voor ook de Duitsers op de hoogte waren. Max werd uiteindelijk op 5 juli 1942, nabij Assen, gevangen genomen.
Max werd via Dulag Luft, te Frankfurt, naar Stalag Luft 3 vervoerd. Hier zat hij vanaf 24 juli 1942 tot 28 januari 1945 gevangen. Door het naderende Rode Leger werd het kamp ontruimd. De gevangenen werden al lopend en sommige delen per trein overgebracht naar meer westelijk gelegen kampen.
Max kwam op 4 februari 1945 aan te Tarmstedt in het Marlag und Milag Nord kamp, nabij Bremen. Max was één van de laatste 1,916 gevangenen van de noordelijke en oostelijke delen van Stalag Luft 3 die richting Tarmstedt werden afgevoerd. Hier was Max tot 10 april 1945 te vinden. Vanaf hier werden de gevangenen verplaatst richting Lübeck. Tijdens deze reis werd Max op 3 mei 1945 bevrijdt.
Na de bevrijding keerde Max terug naar Engeland. Hier diende hij in de Royal Air Force tot 1947.
Op 24 maart 1948 vertrok Max samen met zijn vrouw Janina 'Jane' Brzozowski en hun zoon John aan boord van de Empress of Canada vanuit Liverpool naar Halifax, Canada. Het gezin vestigde zich in Simcoe, Ontario, waar Max werkte als melkveeboer en later als makelaar.
Max kwam op 10 april 2001 te overlijden in het Norfolk General Hospital.
Flying Officer Stanisław Ateński
Stanisław Ateński werd geboren op 1 april 1914 als zoon van Wacław Ateński en Stefania Jurańczyk te Warschau.
Na zijn opleiding meldde Stanisław zich aan voor bij het Poolse leger. Hij begon zijn opleiding aan de Luchtmacht Kadettenschool te Dęblin, waar hij zijn opleiding afrondde als waarnemer. Hierop werd Stanisław toebedeeld aan het Poolse 51 Squadron. Hier diende Stanisław tijdens de Duitse inval, en maakte hij meerdere verkennings- en bombardementsvluchten.
Op 18 september 1939 evacueerde een deel van de eenheid, waaronder Stanisław, naar Letland. Vanaf hier maakte Stanisław zijn weg via Zweden naar Frankrijk. Hier volgde Stanisław van maart tot juni 1940 een opleiding bij het Ground Training Centre in Andrezeux sur Loire. Stanisław vocht hier mee tijdens de Duitse inval van Frankrijk.
Op 16 juli 1940 kwam Stanisław aan in Engeland, waar hij zich aanmeldde voor bij de Royal Air Force. Stanisław werd toegelaten en kreeg identificatienummer 'P-1147'. Hij volgde zijn opleiding onder andere bij No.1 Air Observers Navigation School, No.4 Air Observer School en No.18 Operational Training Unit. Na zijn opleiding afgerond te hebben werd Stanisław toebedeeld aan RAF 301 (Polish) Squadron. Hier vloog hij de volgende missies:
28 januari 1942; Boulogne, in Wellington R1585
22 op 23 februari 1942; Wilhelmshaven, in Wellington R1585
25 op 26 februari 1942; Kiel, in Wellington R1585
9 op 10 maart 1942; Essen, in Wellington R1585
5 op 6 april 1942; Keulen, in Wellington R1585
6 op 7 april 1942; Essen, in Wellington R1585
8 op 9 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585
10 op 11 april 1942; Essen, in Wellington R1585
12 op 13 april 1942; Essen, in Wellington R1585
14 op 15 april 1942; Dortmund, in Wellington R1585 (de bemanning was niet in staat het doel te vinden voor dichte grondnevel. Daarnaast werd één der motoren en de neuskoepel geraakt door Flak)
17 op 18 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585
23 op 24 april 1942; Rostock, in Wellington Z1375
26 op 27 april 1942; Rostock, in Wellington R1585 (ondanks dat de staartkoepel vlak na het opstijgen stopte met werken besloot de bemanning door te vliegen. Zij wisten deze missie succesvol af te ronden)
9 op 10 mei 1942; Warnemünde, in Wellington ?
19 op 20 mei 1942; Mannheim, in Wellington Z/R1263
30 op 31 mei 1942; Keulen, in Wellington Z1314 (de bemanning besloot om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Zij vlogen vanaf Keulen op een hoogte van een kleine 80 meter terug naar Engeland)
1 op 2 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (de bemanning besloot ook deze missie om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Ditmaal had het wel zijn consequenties: het toestel werd vanaf de grond beschoten door machinegeweervuur waarvoor de romp en de staart doorboord werden)
3 op 4 juni 1942; Bremen, in Wellington Z/R1460
6 op 7 juni 1942; Emden, in Wellington Z/R1345
8 op 9 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (tijdens deze missie werd Wing Commander Maksymilian Longin 'Max' Brzozowski vervangen door Sergeant J. Stephani als piloot)
9 op 10 juni 1942; Gardening, in Wellington Z1314 (tijdens deze missie vloog Sergeant J. Stephani mee als co-piloot)
2 op 3 juli 1942; Bremen, in Wellington Z1314 (van deze missie keerde de bemanning niet terug)
Tijdens de laatste missie van Stanisław werd hij uit het toestel geholpen door zijn collega's. Dit was nodig omdat Stanisław door de aanval van de Duitse nachtjager gewond was geraakt aan beide benen. Vermoedelijk was Stanisław ook in staat enige dagen aan gevangenschap te ontkomen. Volgens hemzelf werd hij in Wildervank gevangen genomen. Hierna werd hij overgebracht naar het Luftwaffe ziekenhuis te Amsterdam waar hij tot 8 juli 1942 verbleef.
Hierop werd Stanisław overgebracht naar het hospitaal van Dulag Luft, te Frankfurt. Stanisław werd opgenomen in het Reserve Lazerett Kuranstalt Hohemark.
Op 26 augustus 1942 werd Stanisław overgebracht naar het hospitaal van Stalag Luft IXc, waar hij op de 28e aankwam. Hier verbleef Stanisław tot 15 februari 1943, waarna hij werd overgebracht naar Stalag Luft III. Hier zat Stanisław het grootste deel van zijn gevangenschap uit en was hij tot 27 januari 1945 te vinden. Door het naderende Rode Leger werd het kamp ontruimd. De gevangenen werden al lopend en sommige delen per trein overgebracht naar meer westelijk gelegen kampen.
Stanisław kwam op 4 februari 1945 aan te Tarmstedt in het Marlag und Milag Nord kamp, nabij Bremen. Stanisław was één van de laatste 1,916 gevangenen van de noordelijke en oostelijke delen van Stalag Luft 3 die richting Tarmstedt werden afgevoerd. Hier was Stanisław tot 10 april 1945 te vinden, waarna hij werd bevrijdt.
Na zijn bevrijding keerde Stanisław terug naar Engeland waar hij ging werken als boer. Op 31 december 1947 stapte Stanisław aan boord van het schip de 'Elstree Grange' die hem naar Buenos Aires, Argentinië, bracht.
In 1960 keerde hij terug naar Polen en woonde hij te Warschau. In 1990 verhuisde hij naar Gdansk.
Stanisław in 1980
Stanisław kwam op 21 maart 1996 te overlijden in Gdansk.
Pilot Officer Michał Benoit
Michał Benoit werd geboren op 27 juli 1920 als zoon van Józef Benoit en Michalina Zmoronowicz te Wroclaw, Polen. Michał had één oudere broer: Wieslaw Benoit.
Michał's broer had net zijn vliegeropleiding te Dęblin, Polen, afgerond toen de Duitse inval begon. Hierdoor was Michał, die op het punt stond te beginnen aan zijn opleiding, niet meer in staat om zijn opleiding hier te volgen. Uiteindelijk wisten beide broers Engeland te bereiken, waar ze zich allebei aanmeldden voor bij de Royal Air Force. Zowel Michał als Wieslaw werd toegelaten: Wieslaw, die al een vliegeropleiding had genoten, werd daarom verder opgeleid tot jachtvlieger. Michał werd opgeleid tot bommenwerperbemanning en kreeg identificatienummer 'P-1540'.
Na zijn opleiding afgerond te hebben werd Michał toebedeeld aan RAF 301 (Polish) Squadron. Hier vloog hij de volgende missies:
28 januari 1942; Boulogne, in Wellington R1585
22 op 23 februari 1942; Wilhelmshaven, in Wellington R1585
25 op 26 februari 1942; Kiel, in Wellington R1585
9 op 10 maart 1942; Essen, in Wellington R1585
12 op 13 maart 1942; Kiel, in Wellington R1585 (tijdens deze missie vloog Flying Officer Stanisław Ateński niet mee)
5 op 6 april 1942; Keulen, in Wellington R1585
6 op 7 april 1942; Essen, in Wellington R1585
8 op 9 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585
10 op 11 april 1942; Essen, in Wellington R1585
12 op 13 april 1942; Essen, in Wellington R1585
14 op 15 april 1942; Dortmund, in Wellington R1585 (de bemanning was niet in staat het doel te vinden voor dichte grondnevel. Daarnaast werd één der motoren en de neuskoepel geraakt door Flak)
17 op 18 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585
23 op 24 april 1942; Rostock, in Wellington Z1375
26 op 27 april 1942; Rostock, in Wellington R1585 (ondanks dat de staartkoepel vlak na het opstijgen stopte met werken besloot de bemanning door te vliegen. Zij wisten deze missie succesvol af te ronden)
9 op 10 mei 1942; Warnemünde, in Wellington ?
19 op 20 mei 1942; Mannheim, in Wellington Z/R1263
30 op 31 mei 1942; Keulen, in Wellington Z1314 (de bemanning besloot om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Zij vlogen vanaf Keulen op een hoogte van een kleine 80 meter terug naar Engeland)
1 op 2 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (de bemanning besloot ook deze missie om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Ditmaal had het wel zijn consequenties: het toestel werd vanaf de grond beschoten door machinegeweervuur waarvoor de romp en de staart doorboord werden)
3 op 4 juni 1942; Bremen, in Wellington Z/R1460
6 op 7 juni 1942; Emden, in Wellington Z/R1345
8 op 9 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (tijdens deze missie werd Wing Commander Maksymilian Longin 'Max' Brzozowski vervangen door Sergeant J. Stephani als piloot)
9 op 10 juni 1942; Gardening, in Wellington Z1314 (tijdens deze missie vloog Sergeant J. Stephani mee als co-piloot)
2 op 3 juli 1942; Bremen, in Wellington Z1314 (van deze missie keerde de bemanning niet terug)
Tijdens de laatste missie van Michał wist hij tijdig het toestel te verlaten en wist hij hoogstwaarschijnlijk enige dagen aan gevangenschap te ontsnappen. Uiteindelijk werd Michał toch gevangen genomen en kwam via Dulag Luft, te Frankfurt, terecht in Stalag Luft III. Hier zat hij tot 28 januari 1945 gevangen.
Een foto vermoedelijk genomen te Stalag Luft III. Links betreft mogelijk Flying Officer Stanisław Ateński; in het midden hoogstwaarschijnlijk Stanisław Zygmunt 'Danny' Król (betrokken bij 'The Great Escape' en als gevolg hiervan geëxecuteerd) en rechts Michał
Bron: Michelle Sheppard
In de tussentijd was Wieslaw, de broer van Michał, die als Spitfire piloot bij RAF 306 (Polish) Squadron vloog om het leven gekomen toen zijn Spitfire in aanraking kwam met een versperringsballon nabij Woolwich, Londen.
Door het naderende Rode Leger werd Stalag Luft III einde januari 1945 ontruimd. De gevangenen werden al lopend en sommige delen per trein overgebracht naar meer westelijk gelegen kampen.
Michał kwam op 4 februari 1945 aan te Tarmstedt in het Marlag und Milag Nord kamp, nabij Bremen. Michał was één van de laatste 1,916 gevangenen van de noordelijke en oostelijke delen van Stalag Luft 3 die richting Tarmstedt werden afgevoerd. Hier was Michał tot 10 april 1945 te vinden, waarna hij werd bevrijdt.
Na zijn bevrijding keerde Michał terug naar Engeland. Hier ging hij naar de Universiteit van Manchester om Civiele Techniek te studeren en werkte zijn hele leven als civiel ingenieur in Pakistan, West-Afrika, Engeland, Irak en de Verenigde Arabische Emiraten.
Michał trouwde in juli 1949 met Sylvia Parsons. Samen kregen zij één dochter.
Michał kwam op 7 oktober 1982 te overlijden in Dubai. Hij werd op 8 oktober 1982 begraven te Somerset, Engeland.
Sergeant Stanisław Marek Kowalczyk
Stanisław Marek Kowalczyk werd geboren op 25 april 1917 te Parzyno, Polen.
In 1931 rondde Stanisław zijn basisschoolopleiding af.
Op 9 november 1938 meldde Stanisław zich aan voor bij de Poolse luchtmacht. Hier werd hij toegelaten, waarna hij werd opgeleid tot boordschutter. Stanisław werd vervolgens in 1939 toebedeeld aan het Poolse 5 Squadron. Tijdens de Duitse inval van Polen diende Stanisław als boordschutter bij No.55 Bomber Flight. Nadat duidelijk werd dat het land de Duitse aanval niet af zou slaan, vluchtte Stanisław naar Frankrijk. Hier kwam hij in november 1939 aan te Lyon, waar hij opgeleid zou worden om toebedeeld te worden aan een Poolse eenheid in Frankrijk. Dit lukte echter niet voor ook Frankrijk aangevallen werd, en in juni 1940 werd Stanisław gerepatrieerd naar Engeland.
Hier meldde Stanisław zich aan voor bij de Royal Air Force. Hij werd toegelaten, waarna hij zijn opleiding tot boordschutter begon. Hij kreeg identificatienummer '792234'. Na zijn opleiding werd Stanisław toebedeeld aan RAF 301 (Polish) Squadron. Hier vloog hij de volgende missies:
28 januari 1942; Boulogne, in Wellington R1585
22 op 23 februari 1942; Wilhelmshaven, in Wellington R1585
25 op 26 februari 1942; Kiel, in Wellington R1585
9 op 10 maart 1942; Essen, in Wellington R1585
12 op 13 maart 1942; Kiel, in Wellington R1585 (tijdens deze missie vloog Flying Officer Stanisław Ateński niet mee)
5 op 6 april 1942; Keulen, in Wellington R1585
6 op 7 april 1942; Essen, in Wellington R1585
8 op 9 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585
10 op 11 april 1942; Essen, in Wellington R1585
12 op 13 april 1942; Essen, in Wellington R1585
14 op 15 april 1942; Dortmund, in Wellington R1585 (de bemanning was niet in staat het doel te vinden voor dichte grondnevel. Daarnaast werd één der motoren en de neuskoepel geraakt door Flak)
17 op 18 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585
23 op 24 april 1942; Rostock, in Wellington Z1375
26 op 27 april 1942; Rostock, in Wellington R1585 (ondanks dat de staartkoepel vlak na het opstijgen stopte met werken besloot de bemanning door te vliegen. Zij wisten deze missie succesvol af te ronden)
9 op 10 mei 1942; Warnemünde, in Wellington ?
19 op 20 mei 1942; Mannheim, in Wellington Z/R1263
30 op 31 mei 1942; Keulen, in Wellington Z1314 (de bemanning besloot om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Zij vlogen vanaf Keulen op een hoogte van een kleine 80 meter terug naar Engeland)
1 op 2 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (de bemanning besloot ook deze missie om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Ditmaal had het wel zijn consequenties: het toestel werd vanaf de grond beschoten door machinegeweervuur waarvoor de romp en de staart doorboord werden)
3 op 4 juni 1942; Bremen, in Wellington Z/R1460
6 op 7 juni 1942; Emden, in Wellington Z/R1345
8 op 9 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (tijdens deze missie werd Wing Commander Maksymilian Longin 'Max' Brzozowski vervangen door Sergeant J. Stephani als piloot)
9 op 10 juni 1942; Gardening, in Wellington Z1314 (tijdens deze missie vloog Sergeant J. Stephani mee als co-piloot)
2 op 3 juli 1942; Bremen, in Wellington Z1314 (van deze missie keerde de bemanning niet terug)
Tijdens de laatste missie van Stanisław wist hij tijdig het toestel te verlaten wist waarschijnlijk enige dagen aan gevangenschap te ontkomen. Uiteindelijk werd Stanisław toch gevangen genomen. Hierop werd hij afgevoerd naar Dulag Luft te Frankfurt. Vanaf hier werd Stanisław op 20 juli 1942 overgebracht naar Stalag Luft VIIIb te Lamsdorf, waar hij tot 11 september 1943 gevangen zat. Hier ondernam Stanisław een ontsnappingspoging, welke verhinderd werd door de kampbewaarders.
Duitse krijgsgevangenekaart van Stanisław
Bron: The National Archives
Vervolgens werd Stanisław verplaatst naar Stalag Luft I, waar hij zo'n twee maanden zat alvorens hij overgebracht werd naar Stalag Luft IVb te Mühlberg. Hier zat Stanisław van november 1943 tot februari 1944 gevangen. In februari 1944 werd Stanisław wederom verplaatst, ditmaal naar Stalag Luft VI te Hydekrug waar hij tot juni 1944 te vinden was. Op 24 augustus 1944 werd Stanisław overgeplaatst naar Stalag Luft 357.
In april 1945, te Stalag Luft 357, werden het kamp ontruimd door het naderende Rode Leger. De gevangenen werden aan het marsen gezet, waaronder Stanisław. Tijdens deze mars wist Stanisław door onopgemerkt het bos in te rennen. Na een tijdje wist hij in contact te komen met het 2e Britse Leger en was hij bevrijdt.
Na zijn bevrijding keerde Stanisław terug naar Engeland. Hier trouwde hij in juli 1946 met Eta Hanson te Basford. Samen kregen zij twee kinderen.
Stanisław kwam op 17 december 1984 te overlijden in Kings Lynn, Engeland. Hij werd op 22 december 1984 begraven te Sandringham.
Het graf van Stanisław te Sandringham
Sergeant Stanisław Kędzierski
Stanisław Kędzierski werd geboren op 8 april 1905 te Warschau.
Na zijn opleiding afgerond te hebben meldde Stanisław zich aan voor bij de Poolse luchtmacht. Hier werd hij toegelaten en begon aan zijn opleiding tot boordschutter. Na zijn opleiding afgerond te hebben werd Stanisław toebedeeld aan het Poolse No.1 Air Regiment. Tijdens de Duitse inval van Polen diende Stanisław als boordschutter bij No.217 Bomber Flight.
Nadat duidelijk werd dat Polen de Duitse aanval niet kon afslaan, vluchtte Stanisław naar Frankrijk en vervolgens Engeland. Hier meldde hij zich op 6 januari 1940 aan voor bij de Royal Air Force. Stanisław werd hier toegelaten en kreeg identificatienummer '780181' met als rang Aircrafthand. Stanisław volgde zijn opleiding onder andere bij No.18 Operational Training Unit, waar hij op 27 september 1940 begon.
Na zijn opleiding voltooid te hebben werd Stanisław op 8 december 1941 toebedeeld aan RAF 301 (Polish) Squadron. Daarnaast werd hij op 31 december 1941 bevorderd tot Sergeant. Bij RAF 301 (Polish) Squadron vloog Stanisław de volgende missies:
28 januari 1942; Boulogne, in Wellington R1585
22 op 23 februari 1942; Wilhelmshaven, in Wellington R1585
25 op 26 februari 1942; Kiel, in Wellington R1585
9 op 10 maart 1942; Essen, in Wellington R1585
12 op 13 maart 1942; Kiel, in Wellington R1585 (tijdens deze missie vloog Flying Officer Stanisław Ateński niet mee)
5 op 6 april 1942; Keulen, in Wellington R1585
6 op 7 april 1942; Essen, in Wellington R1585
8 op 9 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585
10 op 11 april 1942; Essen, in Wellington R1585
12 op 13 april 1942; Essen, in Wellington R1585
14 op 15 april 1942; Dortmund, in Wellington R1585 (de bemanning was niet in staat het doel te vinden voor dichte grondnevel. Daarnaast werd één der motoren en de neuskoepel geraakt door Flak)
17 op 18 april 1942; Hamburg, in Wellington R1585
23 op 24 april 1942; Rostock, in Wellington Z1375
26 op 27 april 1942; Rostock, in Wellington R1585 (ondanks dat de staartkoepel vlak na het opstijgen stopte met werken besloot de bemanning door te vliegen. Zij wisten deze missie succesvol af te ronden)
9 op 10 mei 1942; Warnemünde, in Wellington ?
19 op 20 mei 1942; Mannheim, in Wellington Z/R1263
30 op 31 mei 1942; Keulen, in Wellington Z1314 (de bemanning besloot om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Zij vlogen vanaf Keulen op een hoogte van een kleine 80 meter terug naar Engeland)
1 op 2 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (de bemanning besloot ook deze missie om de terugweg op lage hoogte te vliegen. Ditmaal had het wel zijn consequenties: het toestel werd vanaf de grond beschoten door machinegeweervuur waarvoor de romp en de staart doorboord werden)
3 op 4 juni 1942; Bremen, in Wellington Z/R1460
6 op 7 juni 1942; Emden, in Wellington Z/R1345
8 op 9 juni 1942; Essen, in Wellington Z1314 (tijdens deze missie werd Wing Commander Maksymilian Longin 'Max' Brzozowski vervangen door Sergeant J. Stephani als piloot)
9 op 10 juni 1942; Gardening, in Wellington Z1314 (tijdens deze missie vloog Sergeant J. Stephani mee als co-piloot)
2 op 3 juli 1942; Bremen, in Wellington Z1314 (van deze missie keerde de bemanning niet terug)
Stanisław kwam om het leven bij de aanval van de Duitse nachtjager, en was daardoor niet in staat het toestel tijdig te verlaten.
De volgende morgen, op 3 juli 1942, bereikte Veldwachter Jan van Oudheusden het bericht dat er een vliegtuig bij Borger was neergestort:
“Direct heb ik mij op onderzoek begeven, en kon ik door de rook die er opsteeg de richting bepalen. Op ongeveer 3 kilometer ten westen van het dorp Borger, terzijde van de zandweg Borger-Schoonloo, lag in een sloot gelegen tussen twee percelen bouwland bezaaid met haver de nog brandende resten van een vliegtuig. Uit de resten hiervan bleek mij, dat deze afkomstig waren van een Engelsch vliegtuig.
Direct werd door mij in vereniging met de Marechaussee van de Brigade Borger de omgeving afgezet, om eventueel de uit het vliegtuig ontvluchte personen te arresteren. Ook werd door mij de omgeving van het vliegtuig afgezet zodat er niemand meer bij kon komen. Aan de landbouwers werd door mij opdracht gegeven het in de naaste omgeving lopende vee uit de weilanden te verwijderen.
Bij een onderzoek der overblijfselen van het vliegtuig, waarvan het vuur toen reeds was gedoofd, bleek ons, dat er onder de verbrandde resten van het vliegtuig een lijk lag van een persoon wat geheel in verkoolde toestand verkeerde.
Onderwijl, was een Officier van de Duitsche Wehrmacht, die door het Hoofd van de Luchtbescherming was gewaarschuwd ter plaatse gekomen. Deze heeft nadien de regeling op zich genomen. Door mij werden nog voorlopig ter bewaking van het vliegtuig enige politiemannen achtergelaten. Nadat een opruimingsploeg van de Wehrmacht was aangekomen, kon de politie de bewaking aan deze overgeven.
Het vliegtuig was neergekomen in een sloot gelegen tussen twee met haver bebouwde akkers land, welke eigendom waren van Jacob Smeenge, wonende te Borger sectie no: E.479 en Hendrika Oortwijn weduwe van Jan Boelens wonende te Borger, sectie no: E.880. De sectienummers zijn door mij overgenomen uit het kadastrale register der gemeente Borger.
Door mij is niet geconstateerd of er zich nog meerdere lijken onder de resten van het brandende vliegtuig bevonden. Daar het vliegtuig geheel in het vrije veld was neergekomen zijn er geen persoonlijke ongelukken gebeurd. Wel is er schade aangericht aan de op het land verbouwde haver. Volgens de door mij verkregen inlichtingen was het vliegtuig omstreeks 01:30 uur daar neergekomen.”
Nadat de vier bemanningsleden die het toestel succesvol hadden weten te verlaten, begonnen zij aan hun poging om niet gevangen genomen te worden. Vermoedelijk werden zij eerst door Wiecher Braad gevonden, die hen richting Gieten begeleidde. Het is onbekend hoe de ontsnappingspogingen van de bemanningsleden er exact uitzagen. Enkel van Wing Commander Maksymilian Brzozowski is min of meer bekend hoe dit verliep.
“Het was ongeveer 15 juli, ’s morgens 09:00 uur, 1942, toen ik in Schoonloo kwam en ontdekte toen dat er Engelsche piloten in gevaar verkeerden. Ik begaf mij onmiddellijk naar de plaats, maar al spoedig bleek dat er niet veel te bereiken viel, aangezien alles al afgezet was door de Moffen. Maar toch slaagde ik erin, om de commandant door de ring van de Moffen heen te krijgen. Maar toen moest hij van de plaats des onheil vandaan. Ik heb hem eerst verstopt op een veilige plaats. Ik ben naar huis gegaan, heb mijn enigste burgerpak opgehaald, en een bakfiets. Ben weer naar hem toegegaan, heb hem voorzien van mijn eigen burgerkleding. Ik heb heide bezems gebonden om de Duitschers om de tuin te leiden. Toen ik een vrachtje bezems had, hem op de bakfiets en ben toen circa een uur of vier onderweg geweest voor ik met hem in Assen was, steeds de strenge controle van de Moffen te ontwijken.
Dit deed de verteller, Teunis Bos, samen met Marienus Geers, die vertelde “ik en mijn vriend pikte een Engelse piloot op uit het bos bij Schoonoord. We namen hem op onze fiets (een driewieler) via Schoonloo – Grolloo – Rolde naar Assen. We gaven hem brood en kaas.” Teunis vertelde verder:
“Hij vertelde mij dat hij naar Utrecht moest, waar hij veilig was. Toen besloot ik hem daar naartoe te brengen. Maar ’s avonds kwam ik in contact met een zekere Nijhof, lid van de verzetsbeweging Trouw, en die stelde mij voor hem er ook in te betrekken, omdat hij de piloot door middel van zijn organisatie weer veilig in Engeland kon brengen. Aangezien dat mijn doel was, om de piloot weer in Engeland te krijgen, besloot ik om op het voorstel van genoemde Nijhof in te gaan.
Dezelfde dag, ongeveer 18:30 uur, kwam ik met de piloot bij Nijhof. Daar werd hij ondervraagd en hij werd verzorgd en veilig opgeborgen. Inmiddels was er een persoon gevonden die hem er voor leende om de piloot in veilige haven te brengen. Hij werd voorzien van de nodige papieren, dezelfde avond nog. Toen wij zowat gereed waren, werd ons plan echter onderbroken door de smerige landverrader J. ten Brink, die ons inmiddels vijf politieagenten op het dak stuurde. Maar aangezien die allemaal van goede hout gesneden waren, kwamen wij er goed vanaf. Maar oppassen was de boodschap, en wij hadden de piloot nog. Wij gingen verder, maar ook de landwachter ging verder. En wij werden elk uur van de dag bespioneerd met als gevolg een overval van de Moffen en landwachters die ten slotte tot de arrestatie van de piloot leidde, aangezien hij niet bij Nijhof thuis gevonden werd ging men direct niet tot de arrestatie over van ons. Maar wij werden van dag tot dag geschaduwd, en mijn enigste kleding was ik er bij kwijt.”
Heer Durk Nijhof, landbouwer te Assen, voegde aan het verhaal toe: “Juni 1942 kwam T. Bos mij als bij toeval een geallieerde vliegtuigcommandant brengen. Ik wist toen door contact met een marconist Gerding geheten – die onder andere Radio Oranje van inlichtingen voorzag – wel iets van hulp aan piloten enzo af. Toen onze voorbereidingen zo goed als voltooid waren werden wij verraden door een NSBer uit de buurt. Gemelde piloot kwam hierdoor in Duitsche krijgsgevangenenschap en geraakte ik geruime tijd later – mede hierdoor – in Duitsch concentratiekamp, waaruit ik gelukkig heelhuids weer terugkeerde. De vlieger is door mij steeds drie dagen onderdak verschaft.“
Eén van deze drie dagen bracht, naar alle waarschijnlijkheid Wing Commander Maksymilian Longin Brzozowski, door bij Reinder Boverhuis: “ongeveer op 4 juli 1942 riep een Poolsche vliegenier onze hulp in, maar na enige dagen vonden wij hem niet meer terug op zijn onderduikplaats; hij was gearresteerd. Dit is mij door de Duitschers ten last gelegd (“Feindbegunstigung”) aangezien deze piloot mijn naam zou hebben genoemd.“
Uiteindelijk werden dus alle vier de bemanningsleden gevangengenomen. Zij zaten de rest van de oorlog uit in verschillende krijgsgevangenkampen. Meer over hun persoonlijke ervaringen kan worden gelezen in bovenstaande biografieën.
Laten we de herinnering levendig houden aan deze gebeurtenis en Wing Commander Maksymilian Longin ‘Max’ Brzozowski, Flying Officer Stanisław Ateński, Pilot Officer Michał Benoit, Sergeant Stanisław Marek Kowalczyk en Sergeant Stanisław Kędzierski.
Maksymilian L. Brzozowski
Piloot
POW
Stanisław Ateński
Navigator
WIA/POW
Michał Benoit
Radiotelegrafist
POW
Stanisław M. Kowalczyk
Neuskoepelschutter
POW
Stanisław Kędzierski
Staartschutter
KIA
Staartschutter Stanisław Kędzierski, het enige bemanningslid van Wellington Z1314 GR-M dat sneuvelde, werd tijdelijk begraven op de begraafplaats te Borger. Hij werd na de oorlog gerepatrieerd naar Polish War Cemetery te Breda.
Rust in vrede.
Het graf van Stanisław Kędzierski te Breda
Heeft u meer informatie over deze crash? Lever het aan!
Bronnen:
- Archief Stichting Luchtoorlog Onderzoek Drenthe
- Nabestaanden Michał Benoit
- Nachtjagd Combat Archives – Theo Boiten
Het plaatsen van het Lost Wings informatiepaneel is gebeurt in samenwerking met de werkgroep ‘Bevrijding Drouwen, Bronneger en Bronnegerveen’ en Peter Krans en mogelijk gemaakt door financiële ondersteuning van Gemeente Borger-Odoorn en Rabobank.